Tiếng sáo ta lun của già làng Đăk Răng

Mê kèn ta lun

Căn nhà sàn của già Brol Vẻ (làng Đăk Răng, xã Dục Nông) như một "bảo tàng sống" thu nhỏ. Trên vách, dưới sàn, treo lơ lửng cả trên mái là hàng chục loại nhạc cụ khác nhau, từ ta lun, bin long đến khèn, gor… Tất cả đều do chính tay ông làm ra. Mỗi món là một câu chuyện, một phần ký ức của đời người gắn với núi rừng, như mang cả nhạc cụ Tây nguyên về đây.

Đón khách bằng nụ cười hiền hậu, vị già làng 80 tuổi chậm rãi đưa từng nhạc cụ xuống, nâng niu như báu vật. Ít ai biết rằng người đàn ông tóc bạc, dáng đã hơi còng này từng có thể chơi liền nhiều nhạc cụ suốt cả ngày. Càng khó tin khi các nhạc cụ ấy đã theo ông từ những ngày kháng chiến đến khi làm nương rẫy và thổi cho lũ trai làng nghe mỗi chiều về, như một cách níu giữ thanh âm của núi rừng khỏi phai nhạt theo thời gian.

ẢNH: P.A

Niềm đam mê của ông bắt đầu từ năm 17 tuổi. Người Giẻ Triêng ngày đó không dạy nhạc cụ. Lớp trẻ lớn lên ai có "khiếu", thích thì nghe, thấy và dần dần thấm vào máu thịt và làm theo. Brol Vẻ cũng vậy, khi lần đầu nhìn thấy cha thổi chiếc sáo ta lun bằng lồ ô (dài khoảng 0,8 m, trên thân có đục lỗ nhỏ), thấy thích lắm. "Tao xin thổi. Cha nói "được". Vậy là tao tập thổi nó", Brol Vẻ kể. Nói thì dễ, nhưng thổi rành ta lun, ông phải phồng miệng, hết hơi, khan cổ và xấu hổ lắm vì ai đi ngang qua cũng… chọc ghẹo. Thổi rành thì 3 tháng, nhưng thổi hay thì mất nhiều năm. Đến giờ, ông mới được tiếng sáo ta lun réo rắt ảo diệu.

Không dừng lại ở một loại nhạc cụ, Brol Vẻ lần lượt học thêm đàn bin long, ong eng, gor, khèn… Mỗi loại, ông lại tự chế tác để chơi. "Nếu chơi hay thì được 15 nhạc cụ, còn chơi rành nhạc cụ Tây nguyên thì nhiều lắm", Brol Vẻ cười hiền. Cứ chơi được nhạc cụ nào, ông sẽ tự tay chế tác nhạc cụ đó, không phải đi mua hay nhờ làm. "Hồi còn sức khỏe tốt, tao chơi cả ngày liên tục 15 nhạc cụ. Nay thì khó rồi", ông nói.

ẢNH: P.A

Sau tiếng ta lun

Lần đầu mang ta lun ra biểu diễn trước dân làng, đêm hội dệt thổ cẩm, Brol Vẻ chỉ mới tập thổi được vài tháng. Mang theo sự háo hức của tuổi trẻ, ông bước vào nhà rông. Không ai tin một chàng trai mới tập lại có thể hòa nhịp cùng cồng chiêng. Ông không nói gì. Đợi đến khi âm thanh cồng chiêng vang lên, ông lặng lẽ đưa cây sáo lên môi...

Tiếng ta lun cất lên, ban đầu còn dè dặt, rồi dần hòa quyện vào nhịp chiêng, trở nên réo rắt, da diết. Không gian bỗng lắng lại. Những ánh mắt hoài nghi chuyển sang ngạc nhiên, rồi thán phục. "Đêm đó, tao biết mình gắn đời với nhạc rồi", ông kể. Từ dấu mốc ấy, con đường âm nhạc của ông mở ra. Không chỉ dừng ở biểu diễn, ông còn bắt đầu sáng chế nhạc cụ, điều chỉnh âm thanh theo cảm nhận riêng.

Trong căn phòng nhỏ, khi đang thổi ta lun, ông bất chợt dừng lại, chuyển sang lấy đàn bin long (đàn có 2 dây) để gảy. Khúc đàn êm dịu, pha chút gì thổn thức, âm hưởng buồn như người tha hương lang thang miền biên viễn. Già Brol Vẻ bảo tiếng đàn bin long là tiếng lòng của ông và là của làng Đăk Răng này. Nơi làng đang sống không phải từng ở xưa nay, mà làng này vốn di cư hết vùng này đến vùng nọ trải dài từ đầu thế kỷ trước.

ẢNH: P.A

ẢNH: P.A

Người truyền lửa

Bên bếp lửa chiều, già Brol Vẻ cầm cây ta lun thổi một đoạn ngắn, rồi chậm rãi giải thích ý nghĩa từng giai điệu. Với ông, âm nhạc không chỉ là kỹ năng mà là cách người Giẻ Triêng gửi gắm tình cảm với núi rừng, con suối, mái nhà rông. Ông kể về những đêm trai làng thổi khèn gọi bạn, về tục "xin lửa" để tỏ tình, hay những đêm "ngủ thăm" đầy ý nhị của người xưa. Trong những câu chuyện ấy, âm nhạc hiện diện như sợi dây kết nối con người với nhau.

Tiếng tăm của ông vượt ra khỏi làng. Nhiều đoàn khách từ khắp nơi tìm đến để nghe ông chơi nhạc, học cách chế tác. Ông không giấu nghề, sẵn sàng chỉ dạy từng chút một. Những nhạc cụ do ông làm ra cũng theo chân du khách đi nhiều vùng miền, như mang theo cả hơi thở của đại ngàn. Thế nhưng, điều khiến ông trăn trở nhất là chuyện tìm người kế tục.

Nhiều năm qua, ông đã dạy cho con cháu và hàng chục thanh niên trong vùng. Không ít người biết chơi, nhưng để đạt đến độ "hay" và am hiểu sâu sắc như ông thì vẫn rất hiếm. Trong số đó, ông chọn được 18 người "ưng bụng", cuối cùng chỉ có 2 người tiến bộ rõ rệt. Dẫu vậy, mỗi người cũng mới chơi được khoảng 8 loại nhạc cụ, vẫn còn cách khá xa con số 15 nhạc cụ mà ông từng chinh phục. "Chơi được thì dễ, nhưng chơi hay và hiểu nó thì khó lắm!", ông nói. (còn tiếp)